Data ostatniej modyfikacji: 29.07.2026
Historia i dzieje Torunia to wzloty i upadki, czasy świetności i podupadania, zmiany przynależności, wojny i doniosłe chwile. Historia Torunia od czasu panowania Zakonu Krzyżackiego po czasy dzisiejsze.
Lokacja miasta przez Zakon Krzyżacki (1233)
Miasto Toruń zostaje założone przez Zakon Krzyżacki, a dokument lokacyjny pochodzący z 28 grudnia 1233 roku wystawia sam mistrz krzyżacki Herman von Salza. Niedługo po tym zaczyna się budowa zamku krzyżackiego w kształcie podkowy, siedziby komtura oraz systemu murów obronnych otaczających miasto. Osada rzemieślnicza Nowe Miasto bezpośrednio sąsiadująca z Toruniem, otrzymuje prawa miejskie 13 sierpnia 1264 roku. Dopiero w 1454 roku dochodzi do połączenia obydwu miast, ale mimo tego zachowują okalające i dzielące je mury obronne z licznymi basztami i bramami.
Hanza i złoty wiek handlu (1280–1365)
Dzięki korzystnemu usytuowaniu Torunia na szlakach lądowych i wodnych rozwija się handel. Już w roku 1280 Toruń przystępuje do Hanzy – średniowiecznego związku miast handlowych Europy, dzięki czemu następuje szybki rozwój miasta. W Toruniu handluje się głównie zbożem, suknem, płótnem, rybami oraz solą.
W roku 1365 Toruń otrzymuje prawo składu, co sprzyja dalszemu szybkiemu rozwojowi miasta. Kupcy przejeżdżający przez Toruń zobowiązani są teraz zatrzymać się na pewien czas w mieście, składować i sprzedawać przewożone towary. Miasto się bogaci. Buduje się kościoły, spichlerze i liczne kamienice.
Pierwszy pokój toruński (1411)
1 lutego 1411 roku na przeciwległym brzegu Wisły dochodzi do podpisania pierwszego pokoju toruńskiego między Polską i Litwą a Zakonem Krzyżackim. Ustala się w nim m.in., że Toruń po pięciomiesięcznej przynależności do Polski ponownie wraca pod panowanie Zakonu Krzyżackiego.
Wojna trzynastoletnia i powrót do Polski (1454–1466)
W lutym 1454 roku w Toruniu wybucha powstanie antykrzyżackie. Datę tę uznaje się za początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Torunianie atakują i doszczętnie burzą zamek krzyżacki. Wojnę kończy 19 października 1466 roku drugi pokój toruński, który przypisuje Toruń w granice państwa polskiego pod opiekę króla Kazimierza Jagiellończyka. Pokój kończący wojnę trzynastoletnią podpisany zostaje w toruńskim Dworze Artusa.
Rozkwit polskiego miasta (XVI–XVII wiek)
Jako miasto polskie w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Toruń nadal szybko się rozwija. Dobrobyt miastu nadal zapewnia handel i skład zboża, drewna i soli. Następuje dalszy rozwój urbanistyczny miasta.
Narodziny Mikołaja Kopernika (1473)
19 lutego 1473 roku na świat przychodzi najznakomitszy mieszkaniec Torunia – Mikołaj Kopernik. Twórca teorii heliocentrycznej. Jego dzieło „De Revolutionibus Orbium Coelestium" („O obrotach Sfer Niebieskich") ukazuje się w marcu 1543 roku i stanowiło istotny przełom w postrzeganiu budowy świata.
Oblężenia szwedzkie i budowa twierdzy (1629–1708)
W kolejnych wiekach Toruń jest trzykrotnie oblegany przez wojska szwedzkie. Po odparciu pierwszego oblężenia Szwedów w 1629 roku zaczyna się budowa fortyfikacji bastionowych, dzięki którym Toruń staje się potężną twierdzą o dużym znaczeniu strategicznym. W 1703 roku wojska szwedzkie przeprowadzają jednak dotkliwy atak na miasto. W wyniku bombardowania płonie znaczna część rynku, kościoły, ratusz. Na dodatek w 1708 roku w wyniku epidemii dżumy ludność Torunia zostaje zdziesiątkowana. Miasto na długo po tym nie może się podnieść do swej dawnej świetności.
Tumult Toruński (1724)
16 lipca 1724 roku dochodzi do Tumultu Toruńskiego, gdzie w zamieszkach na tle religijnym uczestniczą miejscowi protestanci i katolicy. Sąd powołany przez króla Augusta II Mocnego skazuje na śmierć 11 protestanckich uczestników zajść. Wśród nich jest burmistrz i wiceburmistrz miasta.
Rozbiory Polski i Księstwo Warszawskie (1772–1815)
Pierwszy rozbiór Polski z roku 1772 pozostawia Toruń Polsce, jednak pozbawia go ziem i osłabia handel na Wiśle. Drugi rozbiór Polski z 1793 roku przyłącza Toruń do Królestwa Prus. Od 1807 roku Toruń znajduje się w Księstwie Warszawskim, którego to w 1809 roku staje się stolicą na okres trzech tygodni.
Powrót do Prus i Twierdza Toruń (1815)
W 1815 roku Toruń ponownie powraca do Prus. Staje się miastem nadgranicznym. Następuje powolny rozkwit miasta i jego intensywna przebudowa. Powstaje Twierdza Toruń – 22-kilometrowy pas forteczny składający się z 15 fortów artyleryjskich i licznych schronów okalających miasto. Czyni to Toruń największą i najnowocześniejszą twierdzą w Europie.
Powrót do Polski i rozkwit międzywojnia (1920–1933)
Po pierwszej wojnie światowej w 1920 roku Toruń powraca do Polski i zostaje stolicą województwa pomorskiego. To kolejne dobre lata dla rozkwitu Torunia. Powstaje wytwórnia filmowa i druga po Warszawie rozgłośnia radiowa. W 1933 roku następuje otwarcie mostu drogowego przez rzekę Wisłę. Rozwija się kultura i nauka. Są plany utworzenia uniwersytetu.
Druga wojna światowa
W czasie II wojny światowej, Toruń zostaje zajęty przez siły zbrojne Rzeszy Niemieckiej. Armia Radziecka przejmuje Toruń z rąk okupanta 1 lutego 1945 roku. Miasto poza ludnością nie ucierpiało w wyniku bezpośrednich działań wojennych na tak dużą skalę, jak wiele innych polskich miast — choć okupacja przyniosła tragiczne represje wobec mieszkańców regionu.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika i powojenne losy miasta
Po wojnie, w 1945 roku, w Toruniu tworzy się Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Władze wojewódzkie, urzędy, administracja, instytucje naukowe, kulturalne oraz rozgłośnia radiowa zostają przeniesione decyzją władz centralnych do Bydgoszczy. Toruń traci na znaczeniu aż do roku 1975. Jednak 1 czerwca 1975 roku Toruń staje się stolicą województwa toruńskiego, a po reformie administracyjnej od 1 stycznia 1999 roku w Toruniu mieści się siedziba Sejmiku i Urzędu Marszałkowskiego. Toruń tworzy współstolicę województwa kujawsko-pomorskiego.
Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (1997)
Dzięki unikalnemu układowi przestrzennemu i wielu zachowanym zabytkom, niemal w stanie zbliżonym do pierwotnego, dnia 4 grudnia 1997 roku Zespół Staromiejski Torunia zostaje wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.