Kościół św. Jakuba w Toruniu: mistyczna bazylika Nowego Miasta
Odchodząc od głównego turystycznego szlaku, trafisz na świątynię wyjątkową.
Kościół
parafialny pw. św. Jakuba Apostoła to główna fara dawnego rzemieślniczego Nowego Miasta w
Toruniu. Znajdziesz w niej jedne z najstarszych i najcenniejszych w Polsce gotyckich fresków, mroczną
legendę o cudownym Czarnym Krucyfiksie oraz niesamowitą, przestrzenną architekturę, której kształtu na
próżno szukać w innych kościołach Starówki.
Wysoka, smukła bryła Kościoła św. Jakuba przy wschodnim skraju Rynku Nowomiejskiego (fot.
własna)
Dla wielu znawców sztuki Kościół pw. św. Jakuba Apostoła to
najpiękniejszy gotycki budynek sakralny w całym Toruniu. Jego kamień węgielny pod budowę położył w
1309 r. biskup chełmiński Herman przy wsparciu Zakonu Krzyżackiego. Świątynia jest także
jednym z najważniejszych punktów na trasie Camino Polacco — polskiego odcinka
Europejskiej Drogi do Santiago de Compostela. We wnętrzach tego kościoła, oświetlonych wąskimi gotyckimi
oknami, można poczuć prawdziwą atmosferę średniowiecznego sacrum i niezwykłego spokoju.
Toruński ewenement
Czym architektura św. Jakuba różni się od innych świątyń?
Jeśli zwiedzałeś wcześniej ogromny Kościół Mariacki lub
masywną Katedrę św. Janów, na pewno zwrócisz uwagę, że z Kościołem św.
Jakuba jest coś "nie tak". To jedyny z tak wielkich gotyckich kościołów miejskich w
Toruniu, który ma formę architektoniczną bazyliki.
Co to oznacza w praktyce? Podczas gdy kościoły halowe mają nawy równej wysokości, tutaj
nawa
główna kościoła góruje nad bocznymi i wznosi się na imponującą wysokość ok. 21 metrów (jest dwa razy
wyższa od naw bocznych!). Posiada własne, potężne, jasne okna, a z zewnątrz mury podtrzymywane są
przez finezyjny system tzw. przypór architektonicznych i rzędy bocznych kaplic. Taki układ nadaje
budowli niesamowitą smukłość i lekkość.
Burzliwe losy i niezwykły podwójny dach wieży
Zabytek przetrwał skomplikowane i nie zawsze łaskawe stulecia. Zmieniał gospodarzy: z rąk
krzyżackich przeszedł w posiadanie zakonnic cysterek i benedyktynek. Przez niemal wiek służył
wyznawcom protestantyzmu po nastaniu reformacji w 1557 r. Wieża kościoła ma bardzo
charakterystyczny dach o nietypowym podwójnym spadku (zwanym dachem namiotowym).
Co kryje wnętrze?
Najcenniejsze zabytki: Organy, freski i Czarny Krucyfiks
Wnętrze kościoła św. Jakuba to skarbiec historii o wyjątkowej ciągłości. Ocalone elementy
przetrwały dzięki poszanowaniu dawnych mistrzów, nawet gdy zmieniali się właściciele:
1380 r.
Gotyckie malowidła ścienne
Na surowych, ceglanych murach prezbiterium przetrwały XIV-wieczne (z lat 1380-1390)
wielkoformatowe freski ukazujące między innymi patronów świątyni — m.in. św. Jakuba Starszego i
św. Filipa. Odkryte ponownie w XX wieku, robią kolosalne wrażenie.
XIV wiek
Krucyfiks na Drzewie Życia (Arbor Vitae)
Niezwykły gotycki krucyfiks z końca XIV wieku. Ramiona krzyża ukształtowano na wzór pędów
roślinnych z liśćmi i pąkami, co w średniowiecznej teologii symbolizowało Drzewo Życia i
zwycięstwo nad śmiercią.
Legenda z dominikańskiej fary
Cudowny Czarny Krucyfiks
Trafił do kościoła w 1834 roku po rozbiórce nowomiejskiego kościoła dominikanów (św. Mikołaja).
Przez stulecia uchodził za cudowny — według dawnych podań Chrystusowi miały odrastać prawdziwe
włosy, które mogła ścinać tylko panna czystego serca.
XVII wiek
Zabytkowe Renesansowe Organy z 1611 r.
Wykonane w 1611 roku dla wyznawców protestantyzmu. Zdobione bogato m.in. figurami i rzeźbionymi w
drewnie oryginalnymi herbami pruskimi, a także Starego i Nowego Miasta Torunia. To drugie pod
względem wieku funkcjonujące organy tej skali w Polsce.
Malarstwo epoki
Pasja Chrystusowa i Sąd Ostateczny
Ołtarz główny pochodzi z roku 1731 z warsztatu chełmińskiego. Wzdłuż prezbiterium ustawiono
piękne renesansowe dębowe stalle z XVII w. Obejrzysz również obraz „Adoracja Ukrzyżowanego”
pędzla B. Strobla, słynnego malarza śląskiego z 1634 r.
Wojenna kradzież
Dlaczego dzwon ze św. Jakuba bije dziś w Szwecji?
Ciemną kartą w historii Torunia jest wojna północna. Na przełomie września i października
1703 roku król Szwecji Karol XII nakazał ciężki ostrzał oblężonego miasta. Gdy Toruń
skapitulował, Szwedzi dopuścili się potwornych grabieży.
Z wysokiej wieży Kościoła św. Jakuba najeźdźcy zdemontowali dwa wielkie dzwony. Najcięższy
z nich (olbrzym ważący 6 ton z 1634 roku) nieszczęśliwie pękł podczas wielomiesięcznego wleczenia po
lądzie i załadunku na statek. Drugi jednak, mniejszy — pochodzący z 1455 r. i ważący 3,5 tony,
XV-wieczny dzwon przetrwał drogę przez Bałtyk.
Thornan — „Toruńczyk” z Uppsali
Zrabowany przez wojska szwedzkie dzwon z kościoła św. Jakuba trafił na polecenie króla Karola XII
do Szwecji i w 1709 r. został na stałe zawieszony w północnej wieży w potężnej królewskiej
katedrze w Uppsali. Szwedzi umieścili na nim swój łaciński, pamiątkowy napis
przypominający, że zdobycz przybyła z Torunia (łac. Thorunum). Do dziś dzwon nosi oficjalną
nazwę „Thornan” (Toruńczyk) i stanowi największy ze średniowiecznych, nienaruszonych
dzwonów bijących w całej Szwecji!
Informacje praktyczne
Jak zaplanować zwiedzanie kościoła św. Jakuba?
Dostępność: Świątynia znajduje się w codziennym użyciu parafialnym. Wstęp jest
bezpłatny (można złożyć datek na renowację zabytków do skarbony).
Turystyczne zwiedzanie naw kościoła jest dogodne od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00 - 16:00
(od maja do sierpnia) lub tylko z podziwianiem z perspektywy kruchty w chłodniejsze pory roku.
Znaki z muszlą na murach: Na zewnętrznych filarach i na murze placu znajdziesz
wizerunki muszli. Informują o przebiegu polskiego etapu na najsłynniejszym europejskim szlaku
pieszym — do hiszpańskiego grobowca Św. Jakuba (Santiago de Compostela).
Lokalizacja: Świątynia stoi w południowo-wschodnim narożniku Rynku Nowomiejskiego. Z Rynku Staromiejskiego dojdziesz tu głównym
deptakiem w ok. 5–7 minut.
Toruń na starej fotografii
Kościół św. Jakuba na dawnych widokówkach
Zobacz, jak urokliwie prezentowała się bazylika nowomiejska na zabytkowych fotografiach z
archiwów Biblioteki Cyfrowej:
Domena publiczna
Ujęcie archiwalne wieży i ulicy
Domena publiczna
Bryła Kościoła w dawnej epoce
Źródło i prawa do grafiki: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, domena
publiczna.
Lokalizacja i dojazd
Gdzie zlokalizowany jest Kościół św. Jakuba w Toruniu?
Świątynia umiejscowiona jest na wschodnim skraju dawnego Nowego Miasta, na tyłach
Rynku Nowomiejskiego. Stanowi ostatni zabytkowy przystanek na głównej arterii, ulicy Szerokiej i
Królowej
Jadwigi.
Informacje praktyczne
Rynek Nowomiejski 6, 87-100 Toruń (strefa piesza/dojazdowa)
Wstęp bezpłatny; zwiedzanie wnętrza codziennie od 10-16. Kościół jest otwarty w niedziele
popołudniu od 14:00 do 16:00 poza nabożeństwami.
Dogodny parking na Pl. św. Katarzyny (tylko 3 minuty spacerem). Skorzystaj z naszego spisu parkingów.
Pytania i odpowiedzi
Najczęstsze pytania turystów
Kto i kiedy zbudował Kościół św. Jakuba w Toruniu?
Kamień węgielny pod budowę świątyni położono w 1309 roku. Budowę z inicjatywy i przy wsparciu Zakonu Krzyżackiego prowadzili mieszkańcy rzemieślniczego Nowego Miasta w Toruniu, dla których kościół ten stał się świątynią farną (parafialną).
Dlaczego w Szwecji wisi dzwon z Kościoła św. Jakuba?
W 1703 roku, podczas wielkiej wojny północnej, wojska szwedzkie króla Karola XII oblegały Toruń. Po zbombardowaniu i zdobyciu miasta Szwedzi zrabowali jego majątek, w tym cenne dzwony z kościoła św. Jakuba. Jeden z nich, odlany jeszcze w XV wieku, trafił ostatecznie do katedry w szwedzkiej Uppsali, gdzie do dziś nosi nazwę Thornan (czyli 'Toruńczyk').
Czym różni się architektura św. Jakuba od innych kościołów w Toruniu?
W przeciwieństwie do Kościoła Mariackiego czy Katedry św. Janów (które są kościołami halowymi), Kościół św. Jakuba został zbudowany w układzie klasycznej bazyliki. Oznacza to, że jego nawa główna jest oświetlona bezpośrednio przez własne, wysokie okna (tzw. klerestorium) i jest wyraźnie wyższa od naw bocznych.
Czym różni się Drzewo Życia od Czarnego Krucyfiksu w kościele św. Jakuba?
To dwa różne zabytki. Drzewo Życia (Arbor Vitae) to gotycki krucyfiks z XIV wieku na krzyżu w kształcie gałęzi z pąkami. Z kolei Czarny Krucyfiks przeniesiono tu w XIX w. z rozebranego kościoła dominikanów pw. św. Mikołaja — to z nim wiąże się słynna toruńska legenda o cudownie odrastających włosach Chrystusa.
Jaką rolę pełni Kościół św. Jakuba na szlaku Camino de Santiago?
Świątynia jest jednym z najważniejszych punktów etapowych na szlaku Camino Polacco, który biegnie od granicy z Litwą przez północną Polskę w stronę Santiago de Compostela. W kościele pątnicy mogą uzyskać pamiątkową pieczęć do paszportu pielgrzyma.
Czy w kościele św. Jakuba można zobaczyć oryginalne, zabytkowe organy?
Tak. Instrument w kościele św. Jakuba posiada bogato zdobiony, renesansowy prospekt organowy zbudowany w 1611 roku. Wzbogacają go liczne herby – Starego i Nowego Miasta Torunia oraz rzeźbione figury.
Co zwiedzać dalej?
Wyjdź ze św. Jakuba, skręć w prawo i obejrzyj resztę Nowego Miasta i jego
perełek.
