Kościół św. Ducha w Toruniu: świątynia, która musiała udawać kamienicę
Stojąc na Rynku Staromiejskim obok Ratusza i Dworu Artusa, nie sposób przeoczyć jasnej,
smukłej budowli zwieńczonej wysoką na 64 metry wieżą. Kościół Akademicki pw. Ducha
Świętego to jedyna barokowa świątynia w samym sercu gotyckiej Starówki. Za jej elegancką
fasadą kryje się jednak dramatyczna opowieść o krwawym tumulcie toruńskim z 1724 roku, królewskim
zakazie budowy wieży i europejskiej zbiórce pieniędzy.
Kościół Akademicki pw. Ducha Świętego zamykający zachodnią pierzeję Rynku Staromiejskiego
(fot. własna)
Podczas gdy większość zabytków toruńskiej Starówki lśni surową, czerwoną cegłą ze
średniowiecza, zachodni kraniec Rynku Staromiejskiego zdobi budowla z
zupełnie innej epoki. Kościół św. Ducha w Toruniu — nazywany przez mieszkańców i
studentów Kościołem Akademickim — to perła XVIII-wiecznego późnego baroku i rokoka.
Wystarczy przekroczyć jego próg, by z gwarnego rynku przenieść się do jasnego, kameralnego wnętrza, w
którym każdy detal opowiada o burzliwych dziejach religijnych miasta.
Burzliwa historia
Tumult toruński 1724 roku i kościół ukryty w kamienicy
Aby zrozumieć, skąd na głównym rynku wziął się XVIII-wieczny kościół, musimy cofnąć się do
lipca 1724 roku. W wielowyznaniowym Toruniu wybuchły wówczas gwałtowne zamieszki między
katolickimi studentami kolegium jezuickiego a protestanckimi mieszczanami. W trakcie rozruchów — które
przeszły do historii jako słynny tumult toruński — tłum zdemolował kolegium jezuitów.
Reakcja sądu króla Augusta II Mocnego wstrząsnęła całą ówczesną Europą. Na karę śmierci
skazano protestanckiego burmistrza Torunia Jana Gotfryda Rösnera oraz dziewięciu innych
obywateli, a wyrok wykonano publicznie na Rynku. Co więcej, w ramach kary protestantom odebrano ich główną
świątynię — gotycki Kościół Mariacki — i przekazano ją zakonowi bernardynów.
Królewski warunek: „Budynek nie może przypominać kościoła!”
Przez 30 lat staromiejscy ewangelicy musieli modlić się w ciasnej sali sąsiedniego Dworu Artusa. Wreszcie w 1754 roku król August III Sas wydał zgodę na
wzniesienie na miejscu sześciu kamienic przy Rynku nowego „domu modlitwy” (Bethaus), ale pod
jednym bezwzględnym warunkiem: z zewnątrz gmach nie mógł przypominać świątyni.
Zabroniono budowy wieży, wieszania dzwonów oraz umieszczania na dachu i fasadzie krzyży!
Projekt powierzono genialnemu, urodzonemu w Toruniu architektowi królewskiemu
Efraimowi Szregerowi (Schrögerowi). Wywiązał się on z zadania po mistrzowsku: stworzył
budowlę, która z zewnątrz wyglądała jak wytworny, wielkomiejski pałac lub szeroka kamienica, natomiast w
środku mieściła aż 1300 wiernych! Uroczyste poświęcenie zboru pod pierwotnym wezwaniem Krzyża Świętego
odbyło się 18 lipca 1756 roku.
Najważniejsze daty w dziejach świątyni
1724
Tumult toruński
Utrata Kościoła Mariackiego
Po zamieszkach religijnych protestanci tracą Kościół Wniebowzięcia NMP i przenoszą
nabożeństwa do Dworu Artusa.
1756
Projekt Efraima Szregera
Otwarcie bezwieżowego Domu Modlitwy
Dzięki składkom z całej protestanckiej Europy powstaje późnobarokowy zbór przypominający z
zewnątrz elegancką kamienicę.
1899
Projekt Hugona Hartunga
Dobudowa 64-metrowej wieży
Po niemal półtora wieku do wschodniej fasady dostawiono strzelistą, neobarokową wieżę z
zegarem i miedzianym hełmem.
1945
Jezuici i UMK
Powstaje Kościół Akademicki pw. Ducha Świętego
Świątynię obejmują ojcowie jezuici, tworząc tu tętniące życiem duszpasterstwo akademickie
nowo powołanego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Sztuka XVIII wieku
Co warto zobaczyć wewnątrz Kościoła św. Ducha?
Wnętrze świątyni (o wymiarach 46 na 23 metry i wysokości 14 metrów) stanowi jeden z
najciekawszych zespołów sztuki rokokowej na Pomorzu. Spacerując po nawach, zwróć szczególną uwagę na cztery
wyjątkowe elementy:
ok. 1756 r.
Ołtarz główny z baldachimem
Imponujący, późnobarokowy ołtarz zaprojektowany przez Efraima Szregera i wyrzeźbiony przez
toruńskiego mistrza Jana Antoniego Langenhahna Starszego. Zwieńczony królewskim, rzeźbionym
baldachimem.
Arcydzieło stolarki
Intarsjowane drzwi i malowane kotary
Prowadzące do zakrystii dębowe portale z 1756 roku zdobi kunsztowna intarsja
toruńska (obrazy układane z różnych gatunków drewna). Wokół nich na ścianie namalowano
iluzjonistyczne, szkarłatno-niebieskie kotary.
1759 r.
Obraz na spodzie chóru i ambona
Spójrz w górę pod chór muzyczny przy wejściu! Na jego podniebieniu wisi niezwykły obraz na płótnie
„Uciszenie burzy na Jeziorze Genezaret” z 1759 roku. Równie piękna jest rokokowa ambona z
bogatym baldachimem.
1689 r.
Marmurowa chrzcielnica z Kościoła NMP
Przy wejściu znajduje się barokowa, marmurowa chrzcielnica z 1689 roku (dziś pełniąca rolę
kropielnicy), którą protestanci zabrali ze sobą po przymusowym opuszczeniu Kościoła Mariackiego.
Pożar z 1989 roku i odrodzenie słynnych organów
W maju 1989 roku świątynię dotknęła tragedia — wybuchł pożar, który strawił znaczną część wystroju,
w tym bezcenne rokokowe organy z lat 1756–1759. Instrument ten był dziełem gdańskiego organmistrza
Fryderyka Rudolfa Dalitza (twórcy słynnych organów w katedrze w Oliwie) i uchodził za
najstarszy tego typu zabytek na Pomorzu. Dzięki wieloletnim pracom konserwatorskim wspaniały prospekt
organowy został zrekonstruowany z wykorzystaniem ocalałych z ognia rzeźb!
Informacje praktyczne
Jak zwiedzać Kościół św. Ducha? Wskazówki mieszkańca
Wstęp i godziny otwarcia: Kościół jest otwarty codziennie, a wejście jest całkowicie
bezpłatne. Ponieważ to tętniący życiem kościół akademicki, zwiedzanie wnętrza należy planować poza
godzinami mszy świętych (w dni powszednie msze odbywają się zazwyczaj o 8:00, 9:00, 15:30 i 19:00).
Najlepszy widok z góry: Jeśli wejdziesz na wieżę widokową sąsiedniego Ratusza Staromiejskiego, zobaczysz jak na dłoni dawny układ kościoła oraz jego
64-metrową wieżę na tle neogotyckiego Gmachu Poczty Głównej.
Miejsce z historią najnowszą: Warto wiedzieć, że w latach 80. XX wieku toruński
ośrodek jezuitów był ważnym punktem wsparcia dla opozycji demokratycznej i akademickiej „Solidarności”.
Dawny Toruń
Kościół św. Ducha na starych fotografiach i pocztówkach
Zobacz, jak świątynia i jej sąsiedztwo przy Rynku Staromiejskim wyglądały ponad sto lat temu
na archiwalnych ujęciach ze zbiorów Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej:
Domena publiczna
Kościół św. Ducha i Poczta Główna
Domena publiczna
Widok od strony Rynku Staromiejskiego
Domena publiczna
Bryła świątyni z nową wieżą
Źródło i prawa do grafiki: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, domena
publiczna.
Rynek Staromiejski 14, 87-100 Toruń (ścisłe centrum Starówki)
Wstęp wolny; zwiedzanie codziennie poza godzinami nabożeństw
Najbliższy parking: wzdłuż al. Solidarności / Pl. Rapackiego (ok. 3 min pieszo). Zobacz nasz
przewodnik po parkingach.
Pytania i odpowiedzi
Najczęstsze pytania o Kościół św. Ducha w Toruniu
Dlaczego Kościół św. Ducha w Toruniu przez prawie 150 lat nie miał wieży?
Świątynia powstała w latach 1754–1756 jako ewangelicki dom modlitwy po tzw. tumulcie toruńskim. Zgoda króla Augusta III Sasa na budowę zawierała surowy warunek: budynek z zewnątrz nie mógł przypominać kościoła, lecz zwykłą kamienicę mieszczańską. Zakazano budowy wieży, wieszania dzwonów oraz umieszczania symboli religijnych na fasadzie. Neobarokową wieżę o wysokości 64 metrów dobudowano dopiero w latach 1897–1899.
Czym był tumult toruński z 1724 roku i jaki ma związek z kościołem?
Tumult toruński to gwałtowne zamieszki na tle religijnym między katolikami a protestantami, które wybuchły w lipcu 1724 roku i odbiły się szerokim echem w całej Europie. W wyniku surowego wyroku sądu królewskiego stracono burmistrza Jana Gotfryda Rösnera oraz dziewięciu mieszczan, a protestantom odebrano Kościół Mariacki. Pozbawieni świątyni ewangelicy przez 30 lat modlili się w Dworze Artusa, aż wybudowali obecny kościół przy Rynku Staromiejskim.
Co najcenniejszego warto zobaczyć wewnątrz Kościoła Akademickiego?
Wnętrze kryje wybitne dzieła sztuki rokokowej z połowy XVIII wieku: ołtarz główny z baldachimem projektu Efraima Szregera, mistrzowsko intarsjowane dębowe drzwi do zakrystii z 1756 roku otoczone malowanymi na ścianie iluzjonistycznymi kotarami, rokokową ambonę z 1759 roku oraz obraz „Uciszenie burzy na Jeziorze Genezaret” zawieszony nietypowo na spodzie chóru muzycznego.
Co stało się z zabytkowymi organami podczas pożaru w 1989 roku?
W maju 1989 roku w kościele wybuchł groźny pożar, który zniszczył słynne rokokowe organy z lat 1756–1759, zbudowane przez gdańskiego mistrza Fryderyka Rudolfa Dalitza (twórcę wielkich organów w Oliwie). Po wieloletnich pracach konserwatorskich instrument i bogato rzeźbiony prospekt organowy zostały pieczołowicie zrekonstruowane z wykorzystaniem ocalałych fragmentów.
Dlaczego świątynia nazywana jest Kościołem Akademickim?
W 1945 roku, równolegle z powstaniem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, dawny zbór ewangelicki przekazano zakonowi jezuitów. Od tego czasu świątynia pełni funkcję kościoła akademickiego, skupiając studentów oraz pracowników naukowych toruńskich uczelni.
Czy wstęp do Kościoła Ducha Świętego jest płatny?
Nie, wstęp do kościoła jest bezpłatny. Świątynia jest otwarta codziennie, a zwiedzanie turystyczne jest możliwe poza godzinami odprawiania mszy świętych i nabożeństw akademickich.
Dokąd iść dalej?
Z Kościoła Akademickiego masz dosłownie kilka kroków do najważniejszych
punktów toruńskiej Starówki:
