Toruńskie Ciekawostki – 15 Faktów, Filmowy Toruń, Rekordy i Tajemnice

Data ostatniej aktualizacji: 22.10.2026

28.12.1233 Prawa miejskie Torunia

04.12.1997 Wpis Starówki na listę UNESCO

12999 Numer planetoidy „Toruń”

ORP Toruń Okręt Marynarki Wojennej

Bulwar Filadelfiski nad Wisłą w Toruniu — autentyczna scenografia historii i polskiego kina (fot. własna)

Zwiedzanie zabytków Torunia nabiera zupełnie innego wymiaru, gdy spojrzymy na miasto przez pryzmat jego historycznych paradoksów i ukrytych detali. Przez ponad siedem i pół wieku nadwiślański gród był świadkiem wielkiej polityki, hanzeatyckiego handlu i przełomów naukowych. Zebraliśmy w jednym miejscu najciekawsze, w pełni zweryfikowane ciekawostki o Toruniu, dzięki którym spojrzysz na staromiejskie mury zupełnie nowymi oczami.

Metryka historyczna

Toruń jednym z najstarszych miast w Polsce! Porównaj daty z Krakowem, Warszawą i Gdańskiem

Wielu turystów przeciera oczy ze zdumienia, słysząc ten fakt od przewodników: pod względem daty nadania praw miejskich Toruń należy do ścisłej czołówki najstarszych miast w Polsce! Dokument lokacyjny dla Torunia (oraz sąsiedniego Chełmna) został wystawiony dokładnie 28 grudnia 1233 roku przez wielkiego mistrza Hermanna von Salza i mistrza krajowego Hermanna Balka.

Co niezwykle ważne, przywilej ten stworzył tzw. prawo chełmińskie (zmodyfikowaną odmianę prawa magdeburskiego), które okazało się tak nowoczesne i korzystne dla mieszczan, że stało się wzorem ustrojowym dla ponad 200 innych miast na Pomorzu, w Prusach i na Mazowszu — w tym dla późniejszej stolicy Polski, Warszawy!

Przed 1233 r.

Które miasta mają starsze prawa miejskie?

W obecnych granicach Polski wcześniej od Torunia prawa miejskie otrzymało zaledwie kilkanaście ośrodków, głównie na Dolnym i Górnym Śląsku. Najstarszym miastem lokacyjnym w Polsce jest Złotoryja (1211 r.), a tuż za nią plasują się m.in. Lwówek Śląski (1217 r.), Opole (przed 1217 r.), Racibórz (1217 r.) czy Środa Śląska (ok. 1223–1235 r.).

Po 1233 r.

Wielkie metropolie młodsze od Torunia!

Choć grody w Krakowie, Poznaniu czy Gdańsku istniały już za pierwszych Piastów, to oficjalne prawa miejskie (lokację) uzyskały znacznie później niż Toruń (1233 r.):
• Wrocław — 1242 r. (9 lat po Toruniu)
• Poznań — 1253 r. (20 lat po Toruniu)
• Kraków — 1257 r. (24 lata po Toruniu!)
• Gdańsk — ok. 1261–1263 r. (blisko 30 lat po Toruniu)
• Warszawa — ok. 1300 r. (prawie 70 lat po Toruniu!)
• Bydgoszcz — 1346 r. (113 lat po Toruniu)
• Łódź — 1423 r. (190 lat po Toruniu)

Przeprowadzka całego miasta w 1236 roku!

Pierwszy Toruń z 1233 roku nie leżał dokładnie w miejscu dzisiejszego Rynku! Pierwotną osadę ulokowano kilka kilometrów w dół rzeki (w rejonie dzisiejszego Starego Torunia). Ponieważ jednak miejsce to było regularnie zalewane przez wezbrane wody Wisły, już w 1236 roku miasto dosłownie „przeniesiono” na wyższą, bezpieczną skarpę, na której do dziś wznosi się Katedra św. Janów i Rynek Staromiejski.

Unikaty na skalę Europy

Dwa miasta w jednym, podziemna rzeka i światowe dziedzictwo UNESCO

Dzięki unikalnemu układowi przestrzennemu oraz licznym zabytkom zachowanym w stanie zbliżonym do pierwotnego, dnia 4 grudnia 1997 roku Zespół Staromiejski Torunia został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Co sprawia, że toruńska Starówka jest tak wyjątkowa?

1264–1454

Dwa osobne miasta oddzielone murem

Zastanawiałeś się, dlaczego w Toruniu są dwa rynki (Staromiejski i Nowomiejski)? Przez 190 lat obok bogatego, kupieckiego Starego Miasta istniało zupełnie niezależne, rzemieślnicze Nowe Miasto Toruń (lokowane w 1264 r.). Miało własny ratusz, radę, sąd i mury obronne, a od sąsiada oddzielała je fosa. Oba miasta połączono dopiero w 1454 roku!

Podziemny Toruń

Rzeka płynąca pod brukiem Starówki

Idąc ulicą Strumykową i Przedzamczem w stronę Zamku Krzyżackiego, stąpasz nad... płynącą rzeką! Pod koniec XIX wieku dawną Strugę Toruńską (Postolsk), która w średniowieczu zasilała fosy i napędzała koła Młyna Zamkowego, zasklepiono w podziemnym, ceglanym kanale. Woda wciąż płynie nim pod ulicami miasta prosto do Wisły.

Rekordy w cegle

Krzywa Wieża, Tuba Dei i Zegar Flisaczy

Toruńska Krzywa Wieża odchyla się od pionu aż o 1,46 metra (przy 15 m wysokości!). Z kolei na wieży Katedry św. Janów bije największy średniowieczny dzwon w Polsce — 7-tonowa Tuba Dei z 1500 r., a od strony rzeki czas odmierza zegar Digitus Dei posiadający tylko jedną wskazówkę dla wiślanych flisaków.

Od 1817 roku

Jeden z najstarszych parków miejskich w Polsce

Toruń to nie tylko cegła! Założony w 1817 roku Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu należy do najstarszych publicznych parków miejskich w Polsce — od samego początku został zaprojektowany dla wszystkich mieszkańców, a nie jako prywatny ogród królewski czy książęcy.

Toruń w kosmosie i na morzu

Planetoida 12999 Toruń oraz okręt wojenny ORP Toruń

Nazwa naszego miasta pojawia się nie tylko na mapach drogowych Europy, ale również w katalogach astronomicznych Międzynarodowej Unii Astronomicznej oraz na burtach jednostek Polskiej Marynarki Wojennej:

Pas główny planetoid • 1981 r.

Planetoida (12999) Toruń i jej pomnik

Dnia 30 sierpnia 1981 roku amerykański astronom Edward Bowell z obserwatorium Lowella w Arizonie odkrył nową planetoidę, która otrzymała oficjalną nazwę „12999 Toruń” na cześć miasta Mikołaja Kopernika oraz toruńskiego ośrodka astronomicznego UMK. Co ciekawe, w Toruniu znajduje się unikatowy pomnik tej planetoidy — zlokalizowany jest na skwerze tuż przy multimedialnej fontannie Cosmopolis. Więcej o nim przeczytasz w dziale Toruńskie pomniki.

Marynarka Wojenna RP • Nr 825

Okręt transportowo-minowy ORP „Toruń”

Choć Toruń leży około 150 kilometrów w linii prostej od Bałtyku, w średniowieczu był pełnoprawnym portem morskim należącym do Hanzy. Dziś morskie tradycje miasta dumnie reprezentuje ORP „Toruń” — okręt transportowo-minowy Marynarki Wojennej RP, który nosi oficjalną nazwę oraz herb Torunia na dziobie. Matką chrzestną jednostki w 1991 roku została pracownica toruńskich zakładów „Elana”.

Kamera! Akcja!

Filmowy Toruń: jakie filmy i seriale kręcono na Starówce i nad Wisłą?

Czy serial „Lekarze” to jedyna produkcja telewizyjna realizowana w naszym mieście? Absolutnie nie! Dzięki temu, że toruńska Starówka nie została zniszczona podczas II wojny światowej, filmowcy od blisko 90 lat wykorzystują jej malowniczy krajobraz, gotyckie zaułki, mosty i przedmieścia jako naturalny plan filmowy.

Tablica Droga na Ostrołękę przy kinie Toruniu – nawiązanie do filmu Rejs — „Droga na Ostrołękę” przy kinie w Toruniu — kultowe nawiązanie do filmu „Rejs” Marka Piwowskiego z 1970 roku (fot. własna)

Zobacz kompletny przewodnik po najważniejszych produkcjach filmowych i telewizyjnych, których sceny powstawały w Toruniu — od kina przedwojennego po najnowsze premiery:

Kronika filmów i seriali kręconych w Toruniu (1938–2024+)

1938–1959

Wisła i most im. J. Piłsudskiego

„Ludzie Wisły” (1938) oraz „Zamach” (1959)

Już przed wojną w Toruniu kręcono zdjęcia do filmu „Ludzie Wisły” w reż. Aleksandra Forda i Jerzego Zarzyckiego. Z kolei w 1959 roku Jerzy Passendorfer zrealizował na toruńskim moście drogowym dramatyczne sceny do głośnego filmu wojennego „Zamach”.

1964

Rynek Nowomiejski i Gospoda Pod Modrym Fartuchem

„Prawo i pięść” (reż. Jerzy Hoffman i Edward Skórzewski)

Słynny „polski western” z Gustawem Holoubkiem w roli głównej. Rynek Nowomiejski w Toruniu i okolice zagrały opuszczone poniemieckie miasteczko „Siwowo” na Ziemiach Odzyskanych. Dziś na płycie rynku stoi upamiętniający ten film metalowy wózek!

1970

Bulwar Filadelfijski nad Wisłą

„Rejs” (reż. Marek Piwowski)

Najsłynniejsza komedia w historii polskiego kina z Janem Himilsbachem i Zdzisławem Maklakiewiczem. To właśnie na toruńskim Bulwarze Filadelfijskim kręcono sceny na pokładzie statku, a pamiętny dialog o „drodze na Ostrołękę” doczekał się w Toruniu własnej tablicy pamiątkowej!

1979–1994

Stare Miasto i Dworzec Toruń Główny

„Wściekły” (1979), „Rok spokojnego słońca” (1984) i „Wrony” (1994)

W kryminale „Wściekły” Romana Załuskiego uwieczniono widowiskowy przelot śmigłowcem nad Starym Miastem oraz dworzec PKP Toruń Główny. W 1984 r. Krzysztof Zanussi nakręcił na Starówce nagrodzony Złotym Lwem w Wenecji dramat „Rok spokojnego słońca”, a dekadę później Dorota Kędzierzawska zrealizowała tu poruszające „Wrony”.

2006–2015

Motoarena, Starówka i szpital „Copernicus”

„Kto nigdy nie żył...” (2006), „Jeszcze nie wieczór” (2008), „Lekarze” (2012) i „Excentrycy” (2015)

Na Starym Mieście powstawały zdjęcia do filmów Andrzeja Seweryna („Kto nigdy nie żył...”), Jacka Bławuta („Jeszcze nie wieczór”) oraz Janusza Majewskiego („Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy”) . Prawdziwy boom turystyczny wywołał serial TVN „Lekarze” (2012–2014), w którym zagrały Stare Miasto, Centrum Targowe PARK oraz stadion żużlowy Motoarena.

2022–2024

Bydgoskie Przedmieście, Starówka i Teatr Horzycy

„Filip” (2022), „Doppelgänger. Sobowtór” (2023) oraz „Sezony” (2024)

W ostatnich latach Toruń podbił wielki ekran w głośnych produkcjach: w adaptacji powieści Tyrmanda „Filip” w reż. Michała Kwiecińskiego, w szpiegowskim thrillerze „Doppelgänger. Sobowtór” Jana Holoubka oraz w komediodramacie „Sezony” Michała Grzybowskiego, kręconym w zabytkowych wnętrzach Teatru im. Wilama Horzycy i na Starówce.

Toruń nie tylko jako plan filmowy, ale i stolica festiwali kina!

Filmowcy przyjeżdżają do Torunia nie tylko kręcić zdjęcia, ale również odbierać najważniejsze nagrody na świecie. Co roku w mieście odbywają się dwa wielkie wydarzenia kinowe: międzynarodowy festiwal sztuki operatorskiej EnergaCAMERIMAGE oraz niepokorny festiwal filmowy Tofifest. Zobacz nasz przewodnik: Festiwale w Toruniu!

Pytania i odpowiedzi

Najczęstsze pytania o ciekawostki i historię Torunia

Czy Toruń jest starszy od Krakowa, Warszawy i Gdańska?

Biorąc pod uwagę datę nadania praw miejskich (lokacji), Toruń otrzymał przywilej lokacyjny 28 grudnia 1233 roku — należy więc do najstarszych miast w Polsce! Pod względem praw miejskich Toruń jest starszy m.in. od Wrocławia (lokacja w 1242 r.), Poznania (1253 r.), Krakowa (1257 r. — o 24 lata!), Gdańska (ok. 1261–1263 r. — o blisko 30 lat!), Warszawy (ok. 1300 r. — o blisko 70 lat!), Bydgoszczy (1346 r.) czy Łodzi (1423 r.). Starsze prawa miejskie w obecnych granicach Polski posiada jedynie kilka miast, głównie na Dolnym i Górnym Śląsku (np. Złotoryja z 1211 r. czy Lwówek Śląski z 1217 r.).

Jakie znane filmy i seriale kręcono w Toruniu?

Toruń wielokrotnie stawał się planem filmowym. Kręcono tu m.in. kultową komedię „Rejs” Marka Piwowskiego (1970, na Bulwarze Filadelfijskim), polski western „Prawo i pięść” (1964, na Rynku Nowomiejskim), nagrodzony Złotym Lwem w Wenecji „Rok spokojnego słońca” Krzysztofa Zanussiego (1984), filmy „Zamach” (1959), „Wściekły” (1979), „Wrony” (1994), „Excentrycy” (2015), a w ostatnich latach głośne produkcje: „Filip” (2022), „Doppelgänger. Sobowtór” (2023) oraz „Sezony” (2024). Ogromną popularność przyniósł miastu także serial TVN „Lekarze” (2012–2014).

Kiedy Zespół Staromiejski w Toruniu został wpisany na Listę UNESCO?

Zespół Staromiejski Torunia (obejmujący Stare Miasto, Nowe Miasto oraz ruiny Zamku Krzyżackiego) został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 4 grudnia 1997 roku. Doceniono fakt, że średniowieczny układ urbanistyczny i ceglana zabudowa przetrwały w stanie niemal niezmienionym od XIII i XIV wieku.

Czym jest planetoida 12999 Toruń i gdzie znajduje się jej pomnik?

Planetoida (12999) Toruń to ciało niebieskie krążące w pasie głównym planetoid między Marsem a Jowiszem, odkryte w 1981 roku przez amerykańskiego astronoma Edwarda Bowella i nazwane na cześć miasta Mikołaja Kopernika. W Toruniu można zobaczyć jej pomnik — znajduje się on na skwerze tuż obok multimedialnej fontanny Cosmopolis przy obrzeżach Starówki.

Dlaczego w Toruniu są aż dwa rynki na Starówce?

Przez prawie dwa stulecia (od 1264 do 1454 roku) istniały obok siebie dwa całkowicie odrębne organizmy miejskie: bogate, kupieckie Stare Miasto (lokowane w 1233 r.) oraz rzemieślnicze Nowe Miasto (lokowane w 1264 r.). Każde z nich miało własny rynek, własny ratusz, radę miejską, kościół farny, a nawet oddzielne mury obronne i fosę! Oba miasta połączono w jeden organizm dopiero w 1454 roku.

Co wspólnego ma Toruń z Marynarką Wojenną RP?

W skład polskiej floty wojennej (8. Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu) wchodzi okręt transportowo-minowy ORP „Toruń” (numer burtowy 825), który nosi oficjalną nazwę oraz herb miasta Torunia, kontynuując wielowiekowe tradycje hanzeatyckiej i wiślanej żeglugi grodu Kopernika.

Toruńskie ciekawostki: czego nie wiesz o grodzie Kopernika?