Dawny Zbór Ewangelicki w Toruniu: serce Rynku Nowomiejskiego
Wkraczając na przestronną płytę Rynku Nowomiejskiego,
wzrok od razu przyciąga okazała budowla stojąca w samym środku placu. To Dawny Zbór
Ewangelicki św. Trójcy w Toruniu, usytuowany tutaj w 1824 roku. Jego mury pamiętają
historię wyburzonego w 1818 roku Ratusza Nowomiejskiego, modlitwy ewangelików i prawosławnych, a po
1989 roku tętnią życiem kulturalnym dzięki działalności Fundacji Tumult.
Podczas gdy nad Rynkiem Staromiejskim niepodzielnie
góruje gotycki Ratusz, centralne miejsce Rynku
Nowomiejskiego (Nowego Rynku) zajmuje Dawny Zbór Ewangelicki św. Trójcy.
To jeden z najciekawszych przykładów na to, jak burzliwe losy wyznaniowe Torunia kształtowały
architekturę i przestrzeń miejską na przestrzeni wieków.
Dzieje zabytku
Od Ratusza Nowomiejskiego po Zbór św. Trójcy i Fundację Tumult
Historia powstania świątyni w samym centrum Nowego Rynku sięga XVII stulecia. W
1667 roku nowomiejscy protestanci utracili swoją dotychczasową świątynię — sąsiedni,
gotycki Kościół św. Jakuba. Pozbawieni miejsca modlitwy wierni
przekształcili stojący pośrodku placu Ratusz Nowomiejski na swój zbór ewangelicki.
Dawny gmach ratuszowy nie przetrwał jednak próby czasu i został zburzony w 1818
roku. Już kilka lat później, w 1824 roku, w centralnym miejscu
Nowego Rynku usytuowano nowy budynek — Zbór Ewangelicki św. Trójcy, który przez kolejne
dekady służył społeczności protestanckiej.
W XX wieku przeznaczenie budowli zmieniało się dwukrotnie. W latach
1927–1945 gmach Zboru Ewangelickiego służył jako kościół prawosławny
. Natomiast po przełomie 1989 roku zabytkowy obiekt zyskał zupełnie nowe,
kulturalne oblicze — w budynku prowadzona jest działalność Fundacji Tumult.
Dwa rynki, dwie historie protestanckich świątyń
Zwiedzając zabytki Torunia, warto porównać losy ewangelików z obu
toruńskich miast. Na Nowym Mieście po utracie Kościoła św.
Jakuba w 1667 roku przekształcono w zbór Ratusz Nowomiejski, a w 1824 roku wzniesiono
Zbór św. Trójcy. Z kolei na Starym Mieście, po wydarzeniach z 1724 roku zwanych
tumultem toruńskim i utracie swojej świątyni, protestanci wybudowali w XVIII wieku
barokowy Kościół św. Ducha przy Rynku Staromiejskim.
Kalendarium centralnego gmachu Nowego Miasta
1667
Zmiana świątyni
Utrata Kościoła św. Jakuba i adaptacja Ratusza
Po utraceniu gotyckiego Kościoła św. Jakuba protestanci przekształcają Ratusz Nowomiejski
na swój zbór.
1818
Koniec dawnej siedziby
Zburzenie Ratusza Nowomiejskiego
Przekształcony w zbór dawny Ratusz Nowomiejski zostaje rozebrany.
1824
Nowa budowla na Rynku
Usytuowanie Zboru Ewangelickiego św. Trójcy
W centralnym miejscu Nowego Rynku powstaje nowy gmach Zboru Ewangelickiego św. Trójcy
służący protestantom.
1927–1945
Dwudziestolecie i II wojna światowa
Kościół prawosławny
Przez blisko dwie dekady budynek Zboru Ewangelickiego pełni funkcję świątyni
prawosławnej.
Po 1989
Czasy współczesne
Działalność Fundacji Tumult
W zabytkowym budynku na Rynku Nowomiejskim działalność prowadzi Fundacja Tumult.
Warto zapamiętać
Cztery oblicza zabytku na Rynku Nowomiejskim
Spacerując wokół dawnego zboru podczas wycieczki po Toruniu, zwróć uwagę na najważniejsze
fakty związane z tym miejscem:
1667–1818
Ślad po Ratuszu Nowomiejskim
Zanim powstał obecny budynek, w tym samym miejscu stał Ratusz Nowomiejski, który od 1667 roku
służył protestantom jako zbór aż do wyburzenia w 1818 roku.
Od 1824 roku
Zbór Ewangelicki św. Trójcy
Wzniesiony w 1824 roku gmach stanowi główny punkt architektoniczny w centralnym miejscu
toruńskiego Nowego Rynku.
1927–1945
Dawna świątynia prawosławna
W latach 1927–1945 dawny zbór protestancki zmienił wyznaniowy charakter, służąc jako kościół
prawosławny.
Po 1989 roku
Siedziba Fundacji Tumult
Współcześnie, po 1989 roku, w historycznych murach dawnego zboru prowadzona jest działalność
Fundacji Tumult.
Dawny Toruń
Dawny Zbór Ewangelicki na starych fotografiach i pocztówkach
Zobacz, jak Dawny Zbór Ewangelicki w Toruniu prezentował się na archiwalnych fotografiach
i pocztówkach ze zbiorów Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej:
Domena publiczna
Zbór Ewangelicki w Toruniu
Domena publiczna
Zbór Ewangelicki w Toruniu — drugie ujęcie
Źródło i prawa do grafiki: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, Domena
publiczna.
Najczęstsze pytania o Dawny Zbór Ewangelicki w Toruniu
Kiedy powstał Dawny Zbór Ewangelicki na Rynku Nowomiejskim w Toruniu?
Zbór Ewangelicki św. Trójcy usytuowano w centralnym miejscu Rynku Nowomiejskiego (Nowego Rynku) w Toruniu w 1824 roku.
Jaki związek z budową zboru miał dawny Ratusz Nowomiejski i Kościół św. Jakuba?
Gdy w 1667 roku protestanci utracili gotycki Kościół św. Jakuba, przekształcili stojący na rynku Ratusz Nowomiejski na swój zbór. Dawny ratusz został jednak zburzony w 1818 roku, a w 1824 roku w centralnym punkcie placu usytuowano nowy Zbór Ewangelicki św. Trójcy.
Jakie funkcje pełnił budynek Zboru Ewangelickiego w XX wieku?
W okresie międzywojennym oraz podczas II wojny światowej, w latach 1927–1945, budynek Zboru Ewangelickiego służył jako kościół prawosławny. Natomiast po 1989 roku w gmachu prowadzona jest działalność kulturalna Fundacji Tumult.
Jakie zabytki znajdują się w sąsiedztwie Dawnego Zboru Ewangelickiego?
Budynek stoi w samym sercu Rynku Nowomiejskiego. Kolejnym przystankiem na trasie zwiedzania Nowego Miasta jest wznoszący się tuż obok gotycki Kościół pw. świętego Jakuba Apostoła, którego budowę w układzie trójnawowej bazyliki rozpoczęto w 1309 roku.
Dokąd iść dalej?
Przejdź do kolejnego kroku naszej wędrówki po Toruniu lub wróć na Rynek
Nowomiejski:
